Tọa đàm khoa học “Thực tiễn thực thi chính sách thương mại của Liên minh Châu Âu”
Chiều 18/11/2026, tại trụ sở Khối các Viện quốc tế (số 176 Thái Hà, Đống Đa, Hà Nội), Viện Nghiên cứu Châu Âu và Châu Mỹ đã tổ chức Tọa đàm khoa học với chủ đề “Thực tiễn thực thi chính sách thương mại của Liên minh Châu Âu”. Tọa đàm nằm trong phạm vi triển khai nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo: “Chính sách thương mại mới của EU từ năm 2021 và hàm ý chính sách cho Việt Nam”; mã số KHXH/NV/2026-44, do TS. Bùi Việt Hưng chủ nhiệm.
Về phía
khách mời, có sự tham dự của Ông Nguyễn Cảnh Cường, nguyên Tham tán Công sứ Thương
mại tại Bỉ và Liên minh châu Âu; TS. Hồ Thanh Hương, giảng viên trường Đại học
Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội.
Về phía
Viện Nghiên cứu Châu Âu và Châu Mỹ, có sự hiện diện của PGS.TS. Nguyễn Chiến Thắng,
Viện trưởng; PGS.TS. Nguyễn Thị Ngọc, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu EU; TS.
Nguyễn Lan Hương, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Hoa Kỳ và Canada; cùng toàn thể
cán bộ nghiên cứu của Viện.
Toàn cảnh Tọa đàm
Phát biểu
khai mạc Tọa đàm, PGS.TS. Nguyễn Chiến Thắng nhấn mạnh EU hiện là đối tác
thương mại lớn thứ ba của Việt Nam, sau Trung Quốc và Hoa Kỳ. Các chuyển dịch
chiến lược của EU từ năm 2021 trở lại đây sẽ tác động sâu sắc đến nền kinh tế
Việt Nam. Vì vậy, các nội dung trao đổi cần xoáy sâu vào các điểm mới mang tính
đột phá, đặc biệt là tiêu chuẩn xanh và tác động tới các mặt hàng xuất khẩu chủ
lực, tránh sa vào các nội dung truyền thống đã cũ.

PGS.TS. Nguyễn Chiến Thắng phát biểu
khai mạc tại Tọa đàm
Mở đầu phiên
tham luận, TS. Bùi Việt Hưng đã phân tích bối cảnh, động lực và thực tiễn triển
khai các công cụ thương mại mới của EU. Theo tác giả, chính sách thương mại
hiện đại không đồng nhất với bảo hộ. Ngoài chức năng điều tiết thương mại,
chính sách này còn hướng tới bảo vệ các giá trị và bảo đảm an ninh kinh tế.
Bốn nhóm
động lực thúc đẩy EU điều chỉnh chính sách thương mại, bao gồm: cạnh tranh
chiến lược giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc; sự phụ thuộc vào Trung Quốc về nguyên
liệu và công nghệ chiến lược, với khoảng 98% nhu cầu đất hiếm của EU do Trung
Quốc đáp ứng; xung đột Nga - Ukraine và yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng; xu
hướng bảo hộ gia tăng, sự suy yếu của WTO và yêu cầu ứng phó với biến đổi khí
hậu. Trước bối cảnh đó, EU lấy cách tiếp cận quyền tự chủ chiến lược mở làm
định hướng. Cách tiếp cận này không có nghĩa là từ bỏ tự do hóa thương mại, mà
là chủ động giảm thiểu rủi ro thay vì tách rời. Việt Nam cần chủ động nâng
cao năng lực truy xuất nguồn gốc, đo lường và báo cáo phát thải, thẩm định
chuỗi cung ứng, đồng thời tận dụng hiệu quả Hiệp định EVFTA và các chương trình
hỗ trợ chuyển đổi xanh giữa Việt Nam và EU.

TS. Bùi Việt Hưng trình bày tham luận
Theo TS. Hồ
Thanh Hương, thực tiễn EU thực thi các tiêu chuẩn xanh thông qua bốn công cụ:
Cơ chế điều chỉnh carbon qua biên giới (CBAM) dựa trên dữ liệu phát thải được
thẩm tra; Quy định chống phá rừng (EUDR) với yêu cầu thẩm định nguồn gốc đến
từng thửa đất; quy định chống khai thác thủy sản bất hợp pháp (IUU) với cơ chế
kiểm soát chứng từ; và chương Thương mại và Phát triển bền vững (TSD) trong các
hiệp định thương mại. Việc đánh giá hiệu quả cần phân biệt mức độ vận hành, tỷ
lệ tuân thủ và kết quả môi trường thực tế.
Đối với
Việt Nam, các công cụ này làm phát sinh chi phí tuân thủ trong chuỗi xuất khẩu
thép, nhôm, cà phê, gỗ và thủy sản, vì vậy lợi ích giảm thuế theo EVFTA cần
được xem xét cùng chi phí tuân thủ. Tác giả đề xuất chuẩn hóa dữ liệu vùng
trồng, khai thác và phát thải; hỗ trợ nhà cung ứng nhỏ ghi chép thông tin;
thống nhất với nhà nhập khẩu EU về trách nhiệm xác minh dữ liệu và phân bổ chi
phí; đồng thời đưa các vướng mắc chung vào cơ chế đối thoại EVFTA.

TS. Hồ Thanh Hương trình bày tham luận tại Tọa đàm
Trong tham luận
của ông Nguyễn Cảnh Cường, chính sách thương mại xanh của EU đã tác động đến
xuất khẩu các mặt hàng chủ lực của Việt Nam. Ưu đãi thuế quan theo EVFTA không
thay thế được yêu cầu tuân thủ các quy định xanh như CBAM, EUDR, thiết kế sinh
thái, bao bì bền vững và minh bạch tuyên bố xanh. Tác động mạnh nhất rơi vào
thép, nhôm, cà phê, cao su, gỗ, và đang tăng dần với dệt may, da giày. Thách
thức lớn nhất là khoảng cách giữa tốc độ thay đổi của tiêu chuẩn và năng lực
thích ứng của doanh nghiệp Việt Nam. Tác giả
khuyến nghị doanh nghiệp rà soát phạm vi áp dụng, lập bản đồ chuỗi cung ứng,
xây dựng dữ liệu, đầu tư chuyển đổi, kiểm chứng độc lập và thống nhất với khách
hàng về trách nhiệm, chi phí. Ở cấp chính sách, cần phát triển hệ thống cảnh
báo sớm, hạ tầng dữ liệu truy xuất, tài chính xanh và năng lực chứng nhận, đồng
thời tăng cường đối thoại với EU. Chuyển đổi xanh vì vậy không chỉ là chi phí
tuân thủ mà còn là khoản đầu tư vào năng lực cạnh tranh.
Trong phiên
bình luận, PGS.TS. Nguyễn Thị Ngọc nhận định EU đang giữ vai trò dẫn dắt trong
việc kiến tạo khung khổ thương mại. Các mục tiêu chính sách mới thể hiện rõ
những giá trị mà EU hướng tới, cũng như cách vận hành trong giai đoạn hiện nay.
Điểm cốt yếu của quá trình điều chỉnh là sự chuyển dịch từ thương mại tự do dựa
trên luật lệ sang tự chủ. Thương mại không còn là mục tiêu tự thân mà đã trở
thành công cụ, thậm chí là vũ khí để thực thi các chính sách của Châu Âu. Vì
vậy, EU chấp nhận đánh đổi một phần chi phí để có chuỗi cung ứng an toàn hơn,
và ngày càng gắn việc mở cửa thị trường với các điều kiện về an ninh. Trong bối
cảnh đó, hiện tượng xuất khẩu quy chuẩn và chủ nghĩa bảo hộ xanh đang nổi lên. Ở
khía cạnh thực thi tồn tại một nghịch lý. Khung tiêu chuẩn kỹ thuật ở mức cao
được áp dụng thống nhất trong toàn khối, nhưng năng lực đáp ứng của doanh
nghiệp lại khác nhau giữa các quốc gia thành viên. Điều này cho thấy sự phân
mảnh ngay trong nội bộ EU.
Phát biểu
bế mạc Tọa đàm, PGS.TS. Nguyễn Chiến Thắng đánh giá cao các ý kiến trao đổi tại
Tọa đàm. Các tham luận và trao đổi tại Tọa đàm đã bổ sung nhiều nhận định và
nêu ra những vấn đề cần lưu ý về xu hướng điều chỉnh chính sách thương mại của
EU, thực tiễn thực thi các tiêu chuẩn xanh và tác động của chúng đối với xuất
khẩu của Việt Nam. Qua Tọa đàm, Ban Chủ nhiệm đã thu nhận được nhiều ý kiến sâu
sắc, giàu giá trị khoa học và thực tiễn. Những ý kiến này sẽ đóng góp thiết
thực cho công tác nghiên cứu, hoạch định chính sách và nâng cao năng lực thích
ứng của Việt Nam trước những yêu cầu mới từ thị trường EU./.