Ngày 1/10 hằng năm được xác định là Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia. Năm 2026, các hoạt động hưởng ứng được triển khai với chủ đề “Đổi mới sáng tạo - Động lực phát triển của toàn xã hội”. Chuỗi sự kiện trọng tâm diễn ra từ ngày 3 đến 5/10/2026 tại Hà Nội, hướng tới lan tỏa tinh thần sáng tạo, thúc đẩy ứng dụng và chuyển giao công nghệ, đồng thời kết nối các nguồn lực của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia. Thông điệp này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang ngày càng gắn trực tiếp với năng suất, sức cạnh tranh và chất lượng tăng trưởng của mỗi quốc gia.

Hưởng ứng Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia không chỉ là tham gia một sự kiện thường niên, mà quan trọng hơn là góp phần hình thành nhận thức rằng đổi mới sáng tạo phải hiện diện trong hoạt động quản lý, nghiên cứu, sản xuất, kinh doanh và đời sống xã hội. Kinh nghiệm của Cộng hòa Séc là một trường hợp tham khảo hữu ích. Từ một nền kinh tế công nghiệp có độ mở cao, Séc đã từng bước xây dựng hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia theo hướng đa chủ thể, kết nối cơ quan quản lý, tổ chức nghiên cứu, trường đại học, cơ quan tài trợ và doanh nghiệp. Quá trình này cho thấy đổi mới sáng tạo chỉ thực sự tạo động lực phát triển khi được tổ chức thành một hệ sinh thái có sự phối hợp, có dòng tài trợ, có cơ chế đánh giá và có khả năng đưa kết quả nghiên cứu tới thị trường.

Đổi mới sáng tạo là một hệ sinh thái, không phải hoạt động riêng của khu vực khoa học

Một đặc trưng quan trọng của mô hình Séc là đổi mới sáng tạo không được giao cho một cơ quan duy nhất. Chính phủ và Hội đồng Nghiên cứu, Phát triển và Đổi mới của Séc tham gia định hướng và điều phối; Bộ Giáo dục, Thanh niên và Thể thao giữ vai trò nền tảng đối với nghiên cứu công và giáo dục đại học; Bộ Công Thương ngày càng gắn chính sách đổi mới với chiến lược phát triển kinh tế và công nghiệp. Bên cạnh đó là các cơ quan tài trợ như Quỹ Khoa học Séc đối với nghiên cứu cơ bản, Cơ quan Công nghệ Séc đối với nghiên cứu ứng dụng, cùng mạng lưới viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp. Cấu trúc này phản ánh một nguyên tắc cơ bản: đổi mới sáng tạo là kết quả của tương tác giữa nhiều chủ thể, chứ không chỉ của riêng nhà khoa học hay doanh nghiệp công nghệ.[1]

Điểm có giá trị từ kinh nghiệm Séc nằm ở cách kết nối các chủ thể này. Chính sách không dừng ở việc xác định ai làm gì, mà còn tạo các kênh để các bên cùng tham gia lựa chọn ưu tiên, đánh giá kết quả, điều chỉnh chương trình và phân bổ nguồn lực. Chiến lược nghiên cứu và đổi mới sáng tạo cho chuyên môn hóa thông minh (RIS3) là một ví dụ. Thông qua các nền tảng đổi mới, nhóm chuyên gia, cơ chế phối hợp cấp vùng và quá trình khám phá doanh nhân, các ưu tiên nghiên cứu - công nghệ được xác định trên cơ sở năng lực khoa học, nền tảng công nghiệp, lợi thế vùng và nhu cầu của doanh nghiệp. Nhờ đó, chiến lược đổi mới có khả năng gắn với nhu cầu thực tiễn tốt hơn, đồng thời hạn chế tình trạng đầu tư dàn trải^[2].

Đối với Việt Nam, cách tiếp cận hệ sinh thái có ý nghĩa trực tiếp. Khi khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được đặt trong cùng một định hướng phát triển, yêu cầu quan trọng không phải chỉ là có thêm chương trình hay quỹ hỗ trợ, mà là làm cho các chương trình, nguồn lực và chủ thể kết nối với nhau. Từ định hướng quốc gia cần hình thành các ưu tiên ngành và vùng; từ viện, trường cần có cơ chế đi tới doanh nghiệp; từ chính sách hỗ trợ công cần tạo được lực kéo cho vốn tư nhân; từ kết quả nghiên cứu cần hình thành sản phẩm, quy trình, dịch vụ hoặc mô hình kinh doanh mới. Đây chính là cách biến “hệ thống đổi mới sáng tạo” từ một khái niệm chính sách thành năng lực vận hành thực tế.

Doanh nghiệp phải trở thành trung tâm của quá trình chuyển hóa tri thức

Một hệ thống đổi mới chỉ tạo ra giá trị kinh tế - xã hội khi tri thức được hấp thụ, thử nghiệm, cải tiến và đưa vào sản xuất, kinh doanh. Ở Séc, khu vực doanh nghiệp giữ vai trò lớn trong cả tài trợ và thực hiện nghiên cứu. Năm 2024, tổng chi cho nghiên cứu và phát triển của Séc đạt 146,9 tỷ CZK, tương đương 1,82% GDP; riêng khu vực doanh nghiệp tài trợ 93,1 tỷ CZK và trực tiếp thực hiện 95,0 tỷ CZK chi tiêu R&D. Cùng năm, 2.836 doanh nghiệp có hoạt động R&D, với 51.740 nhân sự R&D quy đổi toàn thời gian trong khu vực doanh nghiệp. Những con số này cho thấy đổi mới sáng tạo không chỉ nằm trong khu vực công mà đã gắn tương đối sâu với hoạt động sản xuất, kinh doanh^[3].

Vai trò trung tâm của doanh nghiệp cũng thể hiện trong định hướng kinh tế mới của Séc. Chiến lược “Czechia - Country for the Future 2.0” nhấn mạnh khu vực tư nhân, công nghệ mới, giá trị gia tăng cao và môi trường thuận lợi cho đầu tư chiến lược. Đổi mới sáng tạo vì vậy được kéo gần hơn với chính sách công nghiệp và năng lực cạnh tranh quốc gia. Đây là sự chuyển dịch quan trọng về tư duy: hỗ trợ nghiên cứu không phải là mục tiêu cuối cùng; mục tiêu cuối cùng là hình thành năng lực công nghệ, sản phẩm, doanh nghiệp và thị trường có khả năng tạo ra giá trị mới^[4].

Tuy nhiên, kinh nghiệm Séc cũng chỉ ra giới hạn cần tránh. Doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn gặp khó khăn khi tham gia R&D chính thức, tiếp cận vốn và sử dụng các công cụ hỗ trợ có thủ tục phức tạp. Khi có quá nhiều chương trình nhưng thiếu liên thông, doanh nghiệp có thể không biết phải tiếp cận nguồn lực nào ở từng giai đoạn phát triển công nghệ. Bởi vậy, một chính sách đổi mới tốt không được đo bằng số lượng chương trình, mà bằng khả năng giúp doanh nghiệp đi được từ ý tưởng, nghiên cứu, thử nghiệm, tạo nguyên mẫu, thương mại hóa đến mở rộng thị trường.

Tạo “đường đi” cho kết quả nghiên cứu từ phòng thí nghiệm ra thị trường

Séc đã xây dựng nhiều công cụ nhằm nối các giai đoạn của quá trình đổi mới. Methodology HEI2025+ đưa cơ chế đánh giá định kỳ vào quản trị khu vực giáo dục đại học, kết hợp tự đánh giá, đánh giá ngoài bởi hội đồng quốc tế, phản hồi của cơ sở và liên hệ kết quả đánh giá với chu kỳ hỗ trợ tiếp theo. Cách làm này giúp hoạt động nghiên cứu không chỉ được xem xét qua đầu vào kinh phí, mà ngày càng gắn với chất lượng, năng lực tổ chức và tác động^[5].

Ở giai đoạn nghiên cứu ứng dụng và thương mại hóa, Chương trình SIGMA của Cơ quan Công nghệ Séc hỗ trợ kiểm chứng tính khả thi, thương mại hóa kết quả R&D&I, phát triển nhà nghiên cứu giai đoạn đầu và hợp tác quốc tế^[6]. Với startup công nghệ, chương trình Technology Incubation của CzechInvest tạo điều kiện tiếp cận tài chính, cố vấn, nhà đầu tư, đối tác công nghiệp và thị trường. Tính đến tháng 11/2025, chương trình đã cam kết hỗ trợ 260 startup thuộc 7 trung tâm công nghệ chuyên biệt; các startup trong chương trình cũng thu hút thêm nguồn vốn tư nhân. Những công cụ này không thay thế thị trường, mà giảm bớt khoảng trống giữa nghiên cứu và thị trường - nơi rất nhiều ý tưởng công nghệ thường bị dừng lại vì thiếu vốn thử nghiệm, thiếu đối tác hoặc thiếu năng lực thương mại hóa^[7].

Bài học có thể tham khảo cho Việt Nam là phải quan tâm nhiều hơn đến “đường đi” của kết quả nghiên cứu. Một đề tài có nghiệm thu tốt nhưng không tìm được người sử dụng thì chưa tạo ra đầy đủ giá trị đổi mới. Ngược lại, một kết quả nghiên cứu dù chưa hoàn thiện vẫn có thể trở thành nền tảng cho sản phẩm mới nếu có cơ chế thử nghiệm, đơn vị tiếp nhận, vốn mồi và thị trường phù hợp. Vì vậy, cùng với đầu tư cho nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu ứng dụng, cần phát triển mạnh các tổ chức trung gian, trung tâm chuyển giao công nghệ, cơ chế thử nghiệm, quỹ đầu tư, vườn ươm và mạng lưới cố vấn để rút ngắn khoảng cách từ tri thức tới ứng dụng.

Đổi mới sáng tạo phải được đo bằng năng lực cạnh tranh và chất lượng phát triển

Kết quả của Séc cho thấy một hệ thống đổi mới có thể tạo nền tảng tốt nhưng vẫn phải liên tục cải thiện. Bảng điểm Đổi mới sáng tạo châu Âu 2025 xếp Séc trong nhóm “đổi mới vừa phải”, với chỉ số tổng hợp bằng 80,6% mức trung bình EU; nước này có một số thế mạnh ở hợp tác khoa học công - tư, kỹ năng số và quốc tế hóa đào tạo nghiên cứu^[8]. Trên Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu 2025, Séc đứng thứ 32, trong đó thứ hạng đầu ra đổi mới cao hơn thứ hạng đầu vào. Các chỉ báo này phản ánh khả năng chuyển hóa nguồn lực thành kết quả, nhưng cũng cho thấy khoảng cách còn lại để vươn lên nhóm dẫn đầu^[9].

Điều đáng lưu ý là Séc vẫn đối mặt với các nút thắt về năng suất, vốn đầu tư mạo hiểm, thương mại hóa và năng lực R&D của doanh nghiệp nhỏ và vừa. Vì vậy, đổi mới sáng tạo không thể tự động dẫn tới tăng trưởng chỉ bằng việc tăng chi cho nghiên cứu. Chất lượng thể chế, khả năng phối hợp, năng lực doanh nghiệp, thị trường vốn, kỹ năng lao động và mức độ hấp thụ công nghệ đều quyết định tác động cuối cùng. Đây cũng là lý do vì sao trong bối cảnh mới, Séc tiếp tục gắn đổi mới với chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, công nghệ chiến lược và an ninh kinh tế.

Một số gợi mở cho Việt Nam

Đối với Việt Nam, tinh thần của Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia 2026 đặt ra yêu cầu đưa đổi mới sáng tạo trở thành hoạt động thường xuyên của cơ quan nhà nước, viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và người dân. Nghị quyết số 57-NQ/TW cũng xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng đối với phát triển quốc gia. Trong bối cảnh đó, kinh nghiệm của Séc gợi ra một số hướng hành động có thể tham khảo^[10].

Trước hết, cần tiếp tục tăng năng lực điều phối của hệ thống đổi mới sáng tạo, làm rõ vai trò của từng chủ thể nhưng đồng thời thiết kế cơ chế phối hợp đủ chặt để tránh phân tán nguồn lực. Việc xác định ưu tiên nên dựa nhiều hơn vào năng lực công nghệ, lợi thế ngành, nhu cầu thị trường và khả năng tạo giá trị gia tăng, thay vì chia đều nguồn lực. Cùng với đó, đánh giá chương trình và tổ chức nghiên cứu cần gắn chặt hơn với chất lượng, tác động và khả năng tạo ra kết quả có thể sử dụng.

Thứ hai, cần đặt doanh nghiệp ở vị trí trung tâm của quá trình ứng dụng và thương mại hóa. Doanh nghiệp không chỉ là “bên nhận” kết quả nghiên cứu mà phải tham gia ngay từ khâu xác định bài toán, đồng tài trợ, thử nghiệm và phát triển sản phẩm. Các chính sách cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, startup và doanh nghiệp công nghệ cần được thiết kế dễ tiếp cận hơn, có khả năng đi theo vòng đời của đổi mới và kết nối được với vốn tư nhân.

Thứ ba, cần coi thương mại hóa là một khâu chính sách độc lập cần được đầu tư. Hệ sinh thái chỉ thực sự mạnh khi có các tổ chức trung gian đủ năng lực định giá công nghệ, hỗ trợ sở hữu trí tuệ, kết nối chuyên gia, thử nghiệm sản phẩm, tìm kiếm nhà đầu tư và mở rộng thị trường. Đây là những “cầu nối” giúp kết quả nghiên cứu vượt qua khoảng trống giữa phòng thí nghiệm và hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Thứ tư, phải nuôi dưỡng văn hóa đổi mới sáng tạo trong từng tổ chức. Đổi mới không nhất thiết luôn bắt đầu từ một công nghệ đột phá; nhiều cải tiến về quy trình quản lý, cung cấp dịch vụ, tổ chức công việc, sử dụng dữ liệu hoặc phối hợp giữa các đơn vị cũng có thể tạo ra giá trị. Khi mỗi cơ quan, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp chủ động tìm cách làm tốt hơn, nhanh hơn, hiệu quả hơn và tạo ra nhiều giá trị hơn, đổi mới sáng tạo mới thực sự trở thành động lực của toàn xã hội.

Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia là dịp để tôn vinh ý tưởng, công nghệ và con người sáng tạo, nhưng ý nghĩa lâu dài nằm ở khả năng biến tinh thần đó thành hành động liên tục. Kinh nghiệm của Séc cho thấy một hệ thống đổi mới mạnh cần có thể chế rõ, chủ thể phối hợp, doanh nghiệp năng động, cơ chế tài trợ phù hợp, tổ chức trung gian hiệu quả và thị trường đủ sức hấp thụ tri thức. Với Việt Nam, yêu cầu cốt lõi không chỉ là có chính sách đổi mới sáng tạo, mà là tổ chức được năng lực đổi mới sáng tạo trong toàn bộ nền kinh tế và xã hội. Khi tri thức có đường đi tới sản xuất, doanh nghiệp có động lực đầu tư cho công nghệ, viện trường có cơ chế chuyển giao và người dân được khuyến khích sáng tạo trong công việc hằng ngày, đổi mới sáng tạo mới có thể trở thành một nguồn lực nội sinh cho phát triển nhanh và bền vững.