Tham dự Hội thảo có sự tham gia của nhiều chuyên gia, nhà khoa học uy tín như PGS. TS. Lê Phước Minh, Học viện Khoa học xã hội;  PGS. TS. Nguyễn An Hà, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Châu Âu; ThS. Nguyễn Danh Cường, Viện Nghiên cứu Nam Á, Tây Á và Châu Phi, cùng các nhà nghiên cứu đến từ các viện thuộc khối quốc tế tại trụ sở 176 Thái Hà.

Về phía Viện Nghiên cứu Châu Âu và Châu Mỹ có PGS. TS. Nguyễn Chiến Thắng, Viện trưởng; PGS. TS. Đặng Minh Đức, Phó Viện trưởng; cùng các thành viên nhiệm vụ khoa học và đông đảo cán bộ nghiên cứu của Viện.

Phát biểu khai mạc và chủ trì Hội thảo, PGS. TS. Nguyễn Chiến Thắng nhấn mạnh rằng công bằng trong tiếp cận dịch vụ giáo dục đại học không chỉ là một mục tiêu xã hội mà còn là điều kiện nền tảng để phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số, các quốc gia ngày càng chú trọng xây dựng hệ thống giáo dục đại học vừa bảo đảm cơ hội tiếp cận rộng mở, vừa nâng cao chất lượng và hiệu quả đào tạo. Do đó, việc nghiên cứu kinh nghiệm của các nước châu Âu có ý nghĩa quan trọng trong việc gợi mở chính sách phù hợp cho Việt Nam.

Phát biểu đề dẫn, ThS. Chử Thị Nhuần, Chủ nhiệm nhiệm vụ khoa học khẳng định Hội thảo là một trong những hoạt động quan trọng nhằm làm rõ khung lý luận về công bằng xã hội trong giáo dục đại học, đồng thời tạo diễn đàn trao đổi học thuật giữa các nhà nghiên cứu và nhà hoạch định chính sách. Chủ nhiệm nhiệm vụ mong muốn các chuyên gia góp ý sâu về việc xây dựng khung tiêu chí đánh giá công bằng trong giáo dục đại học, bao gồm các lớp từ tiếp cận đến kết quả đầu ra và lựa chọn chỉ báo phù hợp. Đồng thời, cần làm rõ cách tiếp cận so sánh và cơ sở lựa chọn các trường hợp nghiên cứu như Phần Lan, Ba Lan, Romania để bảo đảm tính thuyết phục. Nhiệm vụ nghiên cứu cũng nhấn mạnh yêu cầu chuyển hóa kinh nghiệm quốc tế theo hướng phù hợp với bối cảnh Việt Nam, phân biệt rõ mức độ vận dụng các bài học. Bên cạnh đó, các kiến nghị chính sách cần cụ thể, có căn cứ khoa học và khả thi trong thực tiễn. Nhóm nghiên cứu kỳ vọng nhận được nhiều ý kiến phản biện trực diện để hoàn thiện đề tài cả về lý luận và ứng dụng.

Tại Hội thảo, các báo cáo chuyên đề đã cung cấp những góc nhìn đa chiều về vấn đề công bằng trong giáo dục đại học. Báo cáo của ThS. Nguyễn Danh Cường tập trung phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn về công bằng trong tiếp cận dịch vụ giáo dục đại học ở Việt Nam. Báo cáo nhấn mạnh sự cần thiết phải làm rõ các khái niệm cốt lõi như “công bằng”, “tiếp cận dịch vụ giáo dục” và mối quan hệ giữa công bằng với hiệu quả và chất lượng. Theo đó, công bằng không nên chỉ được hiểu là sự bình đẳng về cơ hội ban đầu, mà cần được mở rộng thành công bằng trong suốt quá trình học tập, bao gồm cả khả năng duy trì học tập và đạt được kết quả đầu ra.

Báo cáo của ThS. Trịnh Thị Hiền đã rút ra kinh nghiệm của Phần Lan  một trong những quốc gia tiêu biểu về hệ thống giáo dục công bằng và chất lượng cao. Tại đây, nhà nước đóng vai trò chủ đạo trong việc bảo đảm cơ hội học tập cho mọi công dân thông qua các chính sách hỗ trợ toàn diện, từ miễn học phí đến cung cấp dịch vụ hỗ trợ học tập. Quan trọng hơn, hệ thống giáo dục được thiết kế theo hướng lấy người học làm trung tâm, bảo đảm sự linh hoạt và khả năng lựa chọn của sinh viên. Việc đảm bảo tiếp cận bình đẳng, phân bổ nguồn lực hợp lý và xây dựng hệ thống hỗ trợ toàn diện đã góp phần tạo nên thành công của giáo dục đại học Phần Lan.

Tiếp đó, TS. Đinh Mạnh Tuấn trình bày nghiên cứu so sánh giữa Phần Lan, Ba Lan và Romania, qua đó chỉ ra rằng các quốc gia này đều xây dựng chính sách giáo dục đại học dựa trên ba trụ cột cơ bản: công bằng, hiệu quả và chất lượng. Một xu hướng nổi bật là chuyển từ cơ chế cấp ngân sách trực tiếp cho các cơ sở đào tạo sang hỗ trợ trực tiếp cho người học, giúp sinh viên có quyền lựa chọn trường phù hợp, đồng thời tạo động lực cạnh tranh lành mạnh giữa các cơ sở giáo dục, không phân biệt công lập hay tư thục. Phân tích so sánh ba quốc gia cho thấy không tồn tại một mô hình công bằng tối ưu duy nhất. Phần Lan thể hiện hiệu quả của mô hình phúc lợi với đầu tư công cao và hệ thống hỗ trợ toàn diện, giúp giảm thiểu tỷ lệ bỏ học và duy trì công bằng trong quá trình học tập. Ba Lan cho thấy giới hạn của cách tiếp cận tập trung vào mở rộng tiếp cận mà thiếu các cơ chế hỗ trợ duy trì, dẫn đến tỷ lệ bỏ học cao dù lợi tức giáo dục tương đối lớn. Romania minh họa vai trò của các cơ chế mục tiêu hóa trong điều kiện nguồn lực hạn chế, nhưng cũng bộc lộ những bất bình đẳng về không gian và cơ hội dài hạn  Đối với Việt Nam, nghiên cứu chỉ ra rằng hệ thống giáo dục đại học hiện nay đã đạt được những thành tựu đáng kể về mở rộng quy mô, nhưng còn tồn tại các hạn chế rõ rệt ở giai đoạn tham gia, duy trì và kết quả. Trong bối cảnh chi tiêu công còn hạn chế, việc nâng cao công bằng không thể dựa vào việc gia tăng nguồn lực một cách đơn thuần, mà cần tập trung vào thiết kế chính sách hiệu quả hơn, đặc biệt là các cơ chế hỗ trợ có mục tiêu và gắn với kết quả.

Trong phần thảo luận, PGS. TS. Lê Phước Minh đã đưa ra nhiều gợi mở quan trọng về hướng đi của đề tài nghiên cứu. Ông nhấn mạnh yêu cầu phải làm rõ các khái niệm nền tảng, sử dụng dữ liệu minh họa thuyết phục và tham khảo các công trình nghiên cứu có giá trị, trong đó có các nghiên cứu của GS.TS. Phạm Phụ. Theo ông, chính sách giáo dục ở các quốc gia phát triển thường dựa trên sự cân bằng giữa công bằng, hiệu quả và chất lượng, trong bối cảnh hệ thống chính trị đa đảng và cạnh tranh chính sách. Đáng chú ý, ông đề xuất chuyển cách tiếp cận từ “công bằng trong tiếp cận” sang “công bằng trong quá trình”, đồng thời nhấn mạnh vai trò của việc cấp ngân sách trực tiếp cho sinh viên thay vì hỗ trợ gián tiếp thông qua các cơ sở đào tạo. Cách tiếp cận này không chỉ tăng quyền lựa chọn của người học mà còn bảo đảm sự bình đẳng giữa các loại hình trường. Ông cũng khuyến nghị cần tiến hành khảo sát nhu cầu học tập thực chất của người dân, cũng như nghiên cứu mô hình phân tầng đại học nhằm tối ưu hóa phân bổ nguồn lực.

PGS. TS. Nguyễn An Hà tiếp tục làm sâu sắc thêm vấn đề khi phân tích vai trò của nhà nước trong bảo đảm công bằng tiếp cận dịch vụ giáo dục đại học. Ông đề xuất cách tiếp cận “tam giác” giữa nhà nước - nhà trường - gia đình, trong đó nhấn mạnh sự tương tác và trách nhiệm của các chủ thể trong hệ thống giáo dục. Bên cạnh đó, ông cũng đề cập đến các xu hướng mới như chuyển đổi số, học tập suốt đời và sự kết hợp giữa đào tạo và nghiên cứu khoa học. Theo ông, Việt Nam cần tận dụng lợi thế dân số, định hướng phát triển các mô hình đại học nghiên cứu và đại học ứng dụng, đồng thời đẩy mạnh hỗ trợ nền tảng học tập và tín dụng cho sinh viên nhằm mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục.

Các ý kiến thảo luận khác tại Hội thảo cũng góp phần hoàn thiện khung phân tích về công bằng trong giáo dục đại học. TS. Bùi Việt Hưng nhấn mạnh sự cần thiết của việc xây dựng một khung lý thuyết rõ ràng, trong khi ThS. Nguyễn Anh Hùng nhấn mạnh nhiệm vụ khoa học cần tập trung làm rõ nội hàm khái niệm “công bằng” trong bối cảnh giáo dục hiện đại. Nhiều đại biểu thống nhất rằng công bằng cần được nhìn nhận đa chiều, bao gồm công bằng về cơ hội, công bằng trong quá trình và công bằng về kết quả.

Phát biểu tổng kết Hội thảo, PGS. TS. Nguyễn Chiến Thắng đánh giá cao các ý kiến đóng góp tâm huyết, khoa học và giàu tính thực tiễn của các đại biểu. Các tham luận và thảo luận không chỉ làm rõ các vấn đề lý luận mà còn đưa ra nhiều gợi mở chính sách quan trọng, đặc biệt trong việc chuyển đổi cách tiếp cận, tăng cường vai trò của người học và hoàn thiện cơ chế phân bổ nguồn lực trong giáo dục đại học./.