Tọa đàm khoa học: “Kinh nghiệm quốc tế về xây dựng, phát triển xã hội công nghệ số: Tiếp cận từ góc độ thể chế, pháp lý và hạ tầng số”
Sáng 27/10/2026, tại trụ sở số 176 Thái Hà, Viện Nghiên cứu Châu Âu và Châu Mỹ đã tổ chức Tọa đàm khoa học: “Kinh nghiệm quốc tế về xây dựng, phát triển xã hội công nghệ số: Tiếp cận từ góc độ thể chế, pháp lý và hạ tầng số”. Tọa đàm nằm trong khuôn khổ thực hiện nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo: “Nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế trong việc xây dựng, phát triển xã hội công nghệ số và những gợi mở cho Việt Nam”, mã số KHXH/CT-NV/2026-01-07 do TS. Nguyễn Thị Thu Hà làm chủ nhiệm.
Về phía khách mời, có TS. Phí Vĩnh Tường, Phó Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới; TS. Lê Phương Hòa, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Châu Á - Thái Bình Dương; TS. Chử Đức Hoàng, Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia (NATIF); ngoài ra có chuyên gia từ Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải; cùng các cán bộ nghiên cứu khối quốc tế tại trụ sở 176 Thái Hà.
Về phía Viện Nghiên cứu Châu Âu và Châu Mỹ, có TS. Nguyễn Cao Đức, Phó Viện trưởng; PGS.TS. Nguyễn Thị Ngọc, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu EU; TS. Nguyễn Lan Hương, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Hoa Kỳ và Canada; TS. Nghiêm Tuấn Hùng, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và An ninh quốc tế; cùng đông đảo cán bộ nghiên cứu của Viện.
Phát biểu khai mạc và đề dẫn Tọa đàm, TS. Nguyễn Thị Thu Hà cho biết xây dựng, phát triển xã hội công nghệ số là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ ở Việt Nam. Tuy nhiên, công nghệ chỉ có thể chuyển hóa thành giá trị xã hội khi có thể chế phù hợp, khung pháp lý rõ ràng và hạ tầng số đồng bộ. Tọa đàm nhằm trao đổi, làm rõ kinh nghiệm quốc tế trên ba phương diện này, qua đó rút ra những gợi mở cho Việt Nam. Kết quả Tọa đàm sẽ góp phần cung cấp luận cứ khoa học cho việc thực hiện nhiệm vụ.

TS. Nguyễn Thị Thu Hà - chủ nhiệm nhiệm vụ phát biểu
Mở đầu phiên tham luận, TS. Chử Đức Hoàng cho rằng điểm nghẽn hiện nay nằm ở khâu chuyển hóa đầu tư thành năng lực công nghệ. Năm 2026, Việt Nam xếp hạng 43/139 về Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII), và kinh tế số ước đạt 14,02% GDP năm 2025. Tuy vậy, độ phủ hạ tầng chưa đồng nghĩa với việc người dân sử dụng hiệu quả. Tác giả đã hệ thống hóa khung chính sách hiện hành từ Nghị quyết 57-NQ/TW, Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đến các nghị định hướng dẫn như hỗ trợ lãi suất và phiếu hỗ trợ AI. Đích đến của chính sách là năng lực làm chủ và giá trị sử dụng, không phải số lượng văn bản hay phần mềm. Việc tiếp cận hỗ trợ cần bắt đầu từ một bài toán cụ thể, có bên tiếp nhận và kết quả kiểm chứng được.

TS. Chử Đức Hoàng trình bày tham luận
TS. Nguyễn Cao Đức phân biệt các khái niệm xã hội công nghệ số và xã hội số. Xã hội công nghệ số là chiều hạ tầng kỹ thuật, gồm AI, dữ liệu và nền tảng; còn xã hội số là chiều hình thái xã hội, tức sự tái cấu trúc thiết chế, quan hệ xã hội và quyền lực. Tác giả phân tích kinh nghiệm chuyển đổi của Estonia qua bốn qua bốn lăng kính: thể chế, pháp lý, hạ tầng số và niềm tin xã hội. Về trình tự, Estonia xây dựng thể chế từ thập niên 1990, ban hành Luật Chữ ký số năm 2000, rồi triển khai nền tảng X-Road và định danh điện tử e-ID trong giai đoạn 2001-2002. Tuy nhiên, niềm tin xã hội mới là yếu tố quan trọng nhất và được bồi đắp liên tục qua minh bạch, công bằng, năng lực số và sự tham gia của người dân.
Tại phiên thảo luận, PGS.TS. Nguyễn Thị Ngọc đã phân tích các rào cản và nghịch lý trong tiến trình chuyển đổi số ở Việt Nam. Mặc dù hạ tầng số đạt mức bao phủ cao, với mạng 5G phủ sóng trên 90% dân số nhưng năng lực sử dụng dịch vụ công trực tuyến của người dân vẫn còn khoảng cách lớn. Khảo sát thực tế tại Đà Nẵng cho thấy tình trạng đầu tư mua sắm phần mềm mới nhưng vẫn giữ quy trình cũ, gây lãng phí và không đem lại giá trị thiết thực. Bên cạnh đó, yêu cầu tuân thủ hệ thống pháp luật số đặt ra thách thức lớn khi chính sách luôn có độ trễ so với tốc độ phát triển của công nghệ. Từ đó gợi mở ra ba định hướng: (1) Mạnh dạn chuyển dịch tư duy từ “đếm số lượng” sang “đo lường giá trị thực tế”; (2) Làm rõ quyền và trách nhiệm của ba chủ thể cốt lõi là bên sở hữu dữ liệu, bên điều tiết quy trình và bên giải trình kết quả; (3) Hoàn thiện quy trình kiểm soát rủi ro dữ liệu và an ninh mạng dựa trên bằng chứng thực nghiệm, thay vì chỉ dừng ở mức an toàn cơ bản.

Toàn cảnh Tọa đàm
TS. Phí Vĩnh Tường khẳng định công nghệ số là nền tảng làm thay đổi căn bản phương thức vận hành của toàn xã hội. Trong bốn trụ cột phát triển xã hội số của Estonia, niềm tin và dữ liệu số hình thành từ tương tác hằng ngày của người dân là những yếu tố then chốt. Đối chiếu với thực tiễn Việt Nam cho thấy ba nút thắt: (1) Dữ liệu còn phân mảnh giữa các bộ, ngành và địa phương, chẳng hạn dữ liệu của Bộ Công an chưa thống nhất với dữ liệu của cơ quan thuế, dẫn đến xung đột trong quản trị; (2) Tỷ lệ người dân sử dụng chữ ký số thường xuyên còn thấp, chủ yếu chỉ phát sinh khi có yêu cầu bắt buộc; (3) Nguy cơ bất bình đẳng khi nền tảng công nghệ thuộc về các tập đoàn lớn trong khi lợi ích từ dữ liệu chưa được phân phối công bằng. Phát triển năng lực số cũng được lưu ý nhằm không bỏ lại các nhóm yếu thế như người cao tuổi. Về khả năng vận dụng kinh nghiệm Estonia, tác giả khuyến nghị nên làm rõ những khác biệt căn bản về thể chế chính trị, quy mô dân số và kinh tế giữa hai quốc gia, tránh rập khuôn máy móc, nhằm xây dựng lộ trình chuyển đổi khả thi và hiệu quả cho Việt Nam.
Theo nhận định của TS. Hồ Thanh Hương, từ những quan sát và bài học thực tiễn của thành phố Đà Nẵng, việc chuyển đổi số tập trung vào ba nhóm đối tượng: chính quyền cơ sở, cộng đồng dân cư và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI). Ở khu vực công, chuyển đổi số diễn ra sôi nổi với mô hình Trung tâm Hành chính công tập trung và các phong trào “Tổ công nghệ số cộng đồng”, “Bình dân học vụ số”. Tuy nhiên, dưới tác động kép của chuyển đổi số và việc vận hành chính quyền địa phương hai cấp, đội ngũ cán bộ phường và tổ trưởng dân phố chịu áp lực rất lớn do phải kiêm nhiệm nhiều nghiệp vụ và vận động từng hộ gia đình. Đối với khối FDI, khảo sát một số doanh nghiệp Nhật Bản như Fujikura, Mabuchi, Murata, Foster cho thấy tốc độ chuyển đổi số phụ thuộc nhiều vào thời điểm đầu tư, mức độ chuẩn hóa quy trình và mô hình quản trị; doanh nghiệp đầu tư sau dễ số hóa đồng bộ hơn doanh nghiệp lâu năm có dây chuyền cũ. Một bài học quan trọng là cần tối giản giao diện, thiết kế hệ thống trực quan, dễ thao tác cho công nhân và người cao tuổi, đặc biệt khi ứng dụng AI.

TS. Hồ Thanh Hương bình luận tại Tọa đàm
Từ góc nhìn kinh tế, TS. Lê Phương Hòa cho rằng dữ liệu là “điều kiện cần”, còn niềm tin là “điều kiện đủ” để xã hội số vận hành bền vững. Trường hợp Hàn Quốc cho thấy tự động hóa, với mật độ robot cao hàng đầu thế giới, giúp ứng phó với già hóa dân số nhưng làm suy giảm kỹ năng người lao động. Đại biểu cảnh báo nguy cơ phụ thuộc quá mức vào AI làm suy giảm tư duy độc lập, cùng tội phạm công nghệ cao như lừa đảo bằng deepfake. Với Việt Nam, cần chú trọng năng lực hấp thụ công nghệ của người dân, nguy cơ gia tăng khoảng cách số và xây dựng niềm tin số song hành với khung pháp lý sát thực tiễn. Chính sách công nghệ số cần xuất phát từ thực tiễn Việt Nam, tránh rập khuôn mô hình nước ngoài.

Các đại biểu chụp hình lưu niệm
Phát biểu tổng kết, TS. Nguyễn Thị Thu Hà đánh giá các tham luận và ý kiến thảo luận đã làm rõ nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn về xây dựng, phát triển xã hội công nghệ số. Kinh nghiệm của Estonia cho thấy bên cạnh thể chế, pháp lý và hạ tầng số, niềm tin xã hội là yếu tố then chốt. Đối với Việt Nam, hạ tầng số đã đạt độ phủ cao, song điểm nghẽn nằm ở khâu chuyển hóa đầu tư thành năng lực và giá trị sử dụng, tình trạng phân mảnh dữ liệu và nguy cơ gia tăng khoảng cách số. Nhiều ý kiến nhấn mạnh việc vận dụng kinh nghiệm quốc tế cần xuất phát từ bối cảnh thể chế, quy mô và thực tiễn của Việt Nam, tránh rập khuôn. Các ý kiến tại Tọa đàm sẽ được nhóm nghiên cứu tiếp thu trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.