Thế giới đang trải qua một giai đoạn biến động sâu sắc và khó lường, được đánh dấu bằng những thay đổi nhanh chóng trong cục diện địa chính trị và an ninh toàn cầu. Đặc biệt, kể từ tháng 2 năm 2022, cuộc xung đột tại Ukraine đã trở thành một chất xúc tác mạnh mẽ, đẩy nhanh những chuyển dịch vốn đã tiềm tàng trong hệ thống quốc tế. Các diễn đàn quốc tế như Hội nghị An ninh Munich (2025), đã ghi nhận rằng cục diện chính trị và an ninh thế giới đang trong quá trình tăng tốc chuyển từ trật tự đơn cực sang đa cực. Cuộc xung đột Nga - Ukraine đã làm thay đổi mang tính hệ thống, hướng tới một trật tự toàn cầu phức tạp, phân mảnh và cạnh tranh hơn. Các điều chỉnh chính sách của các cường quốc vì vậy không chỉ là những phản ứng mang tính “tức thời” mà còn là sự “thích nghi” với một cấu trúc an ninh toàn cầu thay đổi và khó đoán định hơn.

Kể từ tháng 2 năm 2022, cả Liên minh Châu Âu và Mỹ đã thực hiện những điều chỉnh đáng kể trong chính sách đối ngoại của mình, phản ánh sự ứng phó với những biến động địa chính trị toàn cầu. Các chính sách của Mỹ và EU không chỉ định hình quan hệ song phương với các quốc gia khác mà còn có tác động lan tỏa, định hướng cục diện thế giới và khu vực. Việc phân tích những điều chỉnh chính sách đối ngoại của EU và Mỹ đóng vai trò như một công cụ chẩn đoán quan trọng để hiểu rõ đặc điểm và quỹ đạo của trật tự đa cực đang hình thành. Bằng cách kiểm tra cách các “cực quyền lực” hiện có này phản ứng và thích nghi với những thực tế địa chính trị mới, công trình này có thể hé lộ các mô hình hợp tác, cạnh tranh và tái liên kết chiến lược đang định hình hệ thống đa cực trên toàn cầu.

Đối với Liên minh Châu Âu, cuộc xung đột tại Ukraine đã thúc đẩy một loạt các biện pháp trừng phạt sâu rộng và chưa từng có tiền lệ đối với Nga. Cho đến thời điểm tháng 8/2025, Liên minh Châu Âu đã ban hành 16 “gói trừng phạt” đối với LB Nga. Các biện pháp này bao gồm cấm vận chọn lọc hàng hóa, hạn chế giao dịch với các thực thể bị trừng phạt, và việc loại bỏ các ngân hàng lớn của Nga khỏi hệ thống SWIFT. Những động thái này đã tạo ra một cú sốc thương mại lớn, buộc nhiều công ty phải điều chỉnh hoạt động kinh doanh của mình... Bên cạnh các biện pháp phản ứng tức thời, EU cũng đã thông qua các kế hoạch chiến lược dài hạn nhằm tăng cường khả năng tự chủ. Điển hình là “La bàn Chiến lược” (Strategic Compass) được thông qua vào tháng 3 năm 2022, với mục tiêu củng cố vị thế an ninh và quốc phòng của EU đến năm 2030. Đồng thời, kế hoạch REPowerEU được đưa ra để chấm dứt sự phụ thuộc của EU vào nhiên liệu hóa thạch của Nga, thể hiện một sự chuyển dịch năng lượng mang tính chiến lược. Sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của EU được đặc trưng bởi một cách tiếp cận hai mặt, kết hợp các biện pháp phản ứng tức thời với một sự theo đuổi sâu sắc hơn, dài hạn hơn về quyền tự chủ chiến lược. Việc nhanh chóng áp đặt các biện pháp trừng phạt toàn diện cho thấy một phản ứng quyết đoán và tức thì đối với sự gây hấn từ bên ngoài. Đồng thời, việc thông qua La bàn Chiến lược và REPowerEU báo hiệu một sự thay đổi cấu trúc sâu sắc hơn hướng tới khả năng tự lực lớn hơn trong các lĩnh vực quan trọng như an ninh, quốc phòng và năng lượng. Điều này cho thấy sự trưởng thành của chính sách đối ngoại của EU, phát triển vượt ra ngoài hội nhập kinh tế để đón nhận một bản sắc địa chính trị mạnh mẽ và độc lập hơn.

Cũng từ sau tháng 2/2022, Mỹ đã thể hiện cam kết mạnh mẽ trong việc hỗ trợ Ukraine. Nước này đã cung cấp hỗ trợ quân sự quy mô lớn, với tổng cộng 66,9 tỷ USD kể từ tháng 2 năm 2022 và khoảng 69,7 tỷ USD kể từ năm 2014. Mức độ cam kết nhanh chóng được thể hiện qua việc sử dụng Quyền rút quân khẩn cấp của Tổng thống (Presidential Drawdown Authority), cung cấp khoảng 31,7 tỷ USD từ kho dự trữ của Bộ Quốc phòng. Ngoài ra, các chương trình như Tài trợ Quân sự Nước ngoài (FMF) và Sáng kiến Hỗ trợ An ninh Ukraine (USAI) cũng được sử dụng để củng cố an ninh cho Ukraine và 17 quốc gia láng giềng trong khu vực, bao gồm cả việc bổ sung năng lực cho các đồng minh NATO đã đóng góp cho Ukraine.

Tuy nhiên, chính sách đối ngoại của Mỹ cũng tiềm ẩn những yếu tố bất định đáng kể. Các thông tin cho thấy khả năng điều chỉnh chính sách dưới các chính quyền khác nhau, ví dụ như đề xuất của Tổng thống Trump về việc thúc đẩy Ukraine chấp nhận một lệnh ngừng bắn không thuận lợi, tăng thuế quan, hoặc thậm chí đóng cửa các cơ quan viện trợ quốc tế. Chính sách đối ngoại của Mỹ sau năm 2022 cho thấy một cam kết chưa từng có, đa diện nhằm chống lại sự gây hấn và củng cố các liên minh. Tuy nhiên, sự tham gia mạnh mẽ này ngày càng bị che mờ bởi sự bất ổn cố hữu về lâu dài bắt nguồn từ những thay đổi chính trị trong nước. Quy mô và sự đa dạng của viện trợ quân sự và tài chính nhấn mạnh một phản ứng quyết đoán và tức thì đối với các thách thức địa chính trị. Tuy nhiên, việc đề cập rõ ràng đến khả năng đảo ngược chính sách trong tương lai dưới các chính quyền khác nhau làm nổi bật một điểm yếu chí tử: sự ổn định và khả năng dự đoán của chính sách đối ngoại của Mỹ ngày càng gắn liền với các chu kỳ chính trị nội bộ, tạo ra sự không chắc chắn chiến lược cho cả đồng minh và đối thủ. Về mặt an ninh, việc Mỹ tăng cường hỗ trợ an ninh cho Ukraine và các đồng minh NATO cho thấy sự tái khẳng định vai trò lãnh đạo an ninh toàn cầu và củng cố các liên minh truyền thống. Điều này đồng thời đẩy nhanh xu hướng phân cực trong quan hệ quốc tế, đặc biệt là giữa các khối địa chính trị, làm gia tăng sự cạnh tranh chiến lược. Những điều chỉnh chính sách đối ngoại của EU và Mỹ đã tạo ra những tác động sâu rộng đến cục diện chính trị, an ninh và kinh tế toàn cầu. Các biện pháp trừng phạt của EU, dù nhằm mục đích gây áp lực địa chính trị, đã dẫn đến những cú sốc thương mại và buộc các công ty phải điều chỉnh hoạt động. Điều này dẫn đến sự chuyển hướng thương mại sang các điểm đến khác, bao gồm cả các quốc gia Cộng đồng quốc gia độc lâp (CIS), và tiềm ẩn sự lách hoặc lẩn tránh trừng phạt, đòi hỏi sự giám sát thực thi chặt chẽ hơn. Điều này cho thấy sự phức tạp và khó khăn trong việc thực thi chính sách trừng phạt trong một nền kinh tế toàn cầu hóa. Chi phí của các biện pháp trừng phạt đối với các công ty trong nước thường tập trung vào một nhóm nhỏ nhưng có mức độ tiếp xúc cao với thị trường bị trừng phạt, thay vì lan rộng. Điều này đặt ra thách thức cho các nhà hoạch định chính sách trong việc cân bằng mục tiêu địa chính trị với chi phí kinh tế trong nước.

Kỷ yếu hội thảo: “Điều chỉnh chính sách đối ngoại của Mỹ và Liên minh Châu Âu trong bối cảnh mới: Một số vấn đề lý luận, thực tiễn và tác động đến quan hệ quốc tế thế giới, khu vực và Việt Nam” được thực hiện trong khuôn khổ Nhiệm vụ khoa học và Công nghệ cấp Quốc gia: “Sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của một số nước lớn từ tháng 2/2022 đến năm 2030 và đối sách của Việt Nam”; Mã số KX.06.01/21 30.

Kỷ yếu được cấu trúc thành hai phần lớn:

Phần I. Chính sách đối ngoại của Mỹ:  điều chỉnh, xu hướng và tác động tới thế giới, khu vực và Việt Nam

Phần II.  Điều chỉnh chính sách đối ngoại của Liên minh Châu Âu trong bối cảnh mới: một số vấn đề lý luận, thực tiễn và tác động đến quan hệ quốc tế thế giới, khu vực và Việt Nam

Cuốn kỷ yếu này cung cấp một cái nhìn sâu sắc và phân tích đa chiều về những điều chỉnh chính sách đối ngoại của EU và Mỹ, từ đó đưa ra những gợi ý đối sách quan trọng cho Việt Nam trong bối cảnh mới. Nó không chỉ là một đóng góp vào kho tàng tri thức về quan hệ quốc tế mà còn là tài liệu tham khảo quý giá cho các nhà hoạch định chính sách, học giả và những người quan tâm đến các vấn đề toàn cầu. Những bài viết phân tích trong công trình này cho thấy rõ rằng thế giới đang chuyển mình mạnh mẽ, đòi hỏi sự thích nghi liên tục và chiến lược từ tất cả các quốc gia. Các chính sách của EU đang hướng tới sự tự chủ chiến lược sâu rộng hơn, trong khi chính sách của Mỹ, dù mạnh mẽ và quyết liệt trong hiện tại, lại tiềm ẩn những yếu tố bất định từ chính trị nội bộ. Cả hai xu hướng này đều tạo ra những cơ hội và thách thức riêng biệt cho Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương ngày càng trở thành tâm điểm cạnh tranh địa chính trị.

Viện Nghiên cứu Châu Âu và Châu Mỹ trân trọng giới thiệu Kỷ yếu tới bạn đọc. Chúng tôi kỳ vọng rằng những phân tích và đánh giá trong công trình sẽ góp phần làm rõ hơn bức tranh địa chính trị phức tạp, cung cấp nền tảng tri thức vững chắc cho việc hoạch định chính sách đối ngoại của Việt Nam trong giai đoạn tới. Điều này sẽ giúp Việt Nam chủ động và linh hoạt hơn trong ứng phó với các thách thức và nắm bắt cơ hội, đồng thời duy trì sự “cân bằng tinh tế” trong quan hệ với các cường quốc. Kính mời quý độc giả cùng khám phá những nội dung chi tiết và những phân tích sâu sắc được trình bày trong các công trình nghiên cứu của các học giả được trình bày trong cuốn sách này./.