Nguồn gốc khủng hoảng

Cuộc can thiệp quân sự ngay những ngày đầu năm 2026 không phải là một sự kiện ngẫu nhiên, mà là hệ quả tất yếu của một quá trình suy thoái toàn diện kéo dài, với nguồn gốc sâu xa từ mô hình phát triển kinh tế-xã hội dưới thời Hugo Chávez (1998-2013) và sự tiếp nối không hiệu quả của người kế nhiệm Nicolás Maduro.

Cuộc Cách mạng Bolivar của Tổng thống Hugo Chávez, dù mang lại những cải thiện ban đầu về xã hội cho người nghèo nhờ nguồn thu dầu mỏ dồi dào, đã xây dựng một mô hình phụ thuộc nặng nề vào tài nguyên. Việc quốc hữu hóa ồ ạt các ngành công nghiệp chủ chốt, kiểm soát giá cả và ngoại hối cứng nhắc, cùng với tham nhũng tràn lan, đã phá hủy động lực kinh tế tư nhân và làm suy yếu các thể chế độc lập. Khi giá dầu sụt giảm từ năm 2014, những khiếm khuyết mang tính cấu trúc của mô hình này ngày càng bộc lộ rõ rệt [xem thêm: Center for Preventive Action, 2026]. Hệ quả là nền kinh tế Venezuela bị suy thoái nghiêm trọng, lạm phát trong nước tăng phi mã lên tới 65.37 nghìn% (siêu lạm phát) vào năm 2018 [IMF, 2026]. Ngành công nghiệp dầu mỏ - trụ cột quốc gia - bị tàn phá do cấm vận, thiếu đầu tư, quản lý yếu kém và tham nhũng, sản lượng giảm từ trên 3 triệu thùng/ngày xuống còn khoảng 1-1,2 triệu thùng/ngày [Mathiasen & Martinez, 2026]. Khủng hoảng kinh tế cũng đã khiến cho gần 8 triệu người (khoảng 1/5 dân số) rời bỏ đất nước [Mathiasen & Martinez, 2026]. Đây được xem là cuộc di cư lớn nhất trong lịch sử Mỹ Latinh hiện đại.

Đỉnh điểm của cuộc khủng hoảng chính trị-kinhtế-xã hội ở Venezuela là cuộc bầu cử tổng thống tháng 7/2024, bị cộng đồng quốc tế và phe đối lập cáo buộc là gian lận quy mô lớn nhằm duy trì quyền lực của ông Maduro [xem thêm: Center for Preventive Action, 2026]. Việc tước quyền ứng cử của lãnh đạo đối lập María Corina Machado, công bố kết quả gây tranh cãi, và đàn áp bạo lực sau bầu cử đã phá vỡ con đường giải quyết khủng hoảng bằng biện pháp chính trị hòa bình, tạo ra cái cớ cho sự can thiệp từ bên ngoài.

Sự leo thang chính sách của Mỹ

Hành động của chính quyền Mỹ trước cuộc khủng hoảng Venezuela phản ánh sự thay đổi trong tính toán chiến lược và phương pháp tiếp cận của cường quốc này. Dưới thời Tổng thống Obama, Mỹ bắt đầu áp đặt các biện pháp trừng phạt nhắm vào cá nhân quan chức. Đến thời Trump (2017-2021), chính sách này được đẩy lên cực điểm với các lệnh cấm vận toàn diện nhằm vào ngành dầu khí (PDVSA), đóng băng tài sản, công nhận lãnh đạo phe đối lập Juan Guaidó là tổng thống lâm thời, và thậm chí ra cáo trạng, treo thưởng cho việc bắt giữ Tổng thống Maduro. Qua thời Biden (2021-2025), chính quyền Mỹ thử nghiệm việc nới lỏng trừng phạt có điều kiện để khuyến khích đàm phán và bầu cử công bằng, nhưng đã thất bại trước sự cứng rắn của chính quyền Maduro, dẫn đến việc tái áp đặt các biện pháp trừng phạt [Nguyễn Kế Thuỳ Linh, 2026].

Khi trở lại nắm quyền vào năm 2025, Trump đã thực hiện bước chuyển căn bản. Dưới danh nghĩa chống các băng đảng ma túy được cho là có liên hệ với chính quyền Venezuela (được chỉ định là tổ chức khủng bố nước ngoài), Trump đã ký chỉ thị bí mật cho phép sử dụng lực lượng quân sự tại Mỹ Latinh [Cooper et al., 2025]. Việc triển khai lực lượng hải quân của Mỹ ở Caribe và hàng loạt cuộc không kích từ cuối năm 2025 đã mở đường cho cuộc tấn công quyết định ngày 3 tháng 1 năm 2026.

Động cơ của Mỹ là sự pha trộn giữa các yếu tố địa chính trị, kinh tế và an ninh nội địa: (i) Thay đổi chế độ và áp đặt sự chuyển tiếp quyền lực theo sắp xếp của Mỹ; (ii) Kiểm soát và khai thác trữ lượng dầu mỏ lớn nhất thế giới của Venezuela; (iii) Ngăn chặn dòng người di cư và dòng chảy ma túy được cho là xuất phát từ Venezuela; (iv) Khẳng định và tái thiết ảnh hưởng tuyệt đối của Mỹ tại “sân sau” Tây Bán cầu, như được nêu trong Chiến lược An ninh Quốc gia 2025 (được biết đến như là "Học thuyết Monroe mới" hoặc "Học thuyết Donroe”) [Xem thêm: Christou & Hall, 2026; Weller, 2026].

Hệ quả đa chiều

Hệ quả của cuộc can thiệp là cực kỳ phức tạp và mở ra nhiều kịch bản bất ổn cho Venezuela và khu vực. Về mặt pháp lý và ngoại giao quốc tế, hành động của Mỹ bị lên án rộng rãi như một sự vi phạm Hiến chương Liên Hợp Quốc, nguyên tắc không can thiệp và tôn trọng chủ quyền quốc gia. Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc, các nước Mỹ Latinh (Brazil, Colombia, Mexico, Chile...), Nga và nhiều quốc gia khác đã chỉ trích mạnh mẽ, cảnh báo về một “tiền lệ nguy hiểm” [DuyTiến, 2026; Краев, 2026]. Việc xét xử Tổng thống Maduro theo luật pháp Mỹ thay vì thông qua một cơ chế tư pháp quốc tế làm sâu sắc thêm tính chất đơn phương và sự chia rẽ trong cộng đồng quốc tế.

Về tình hình nội bộ Venezuela, đất nước này đối mặt với một khoảng trống quyền lực. Theo Nguyễn Kế Thuỳ Linh (2026), có nhiều kịch bản có thể xảy rasau sự kiện 3 tháng 1 năm 2026. Ở kịch bản thứ nhất, chính quyền quản trị tạm thời do Mỹ kiểm soát. Đây là kịch bản được Trump công khai ủng hộ, với nguy cơ biến Venezuela thành một chính quyền bù nhìn thân Mỹ, song nó có khả năng kích hoạt làn sóng dân tộc chủ nghĩa chống Mỹ và kéo dài tình trạng bất ổn. Kịch bản thứ hai, hình thành chính phủ chuyển tiếp do phe đối lập dân chủ lãnh đạo với sự dẫn dắt của María Corina Machado và Edmundo González Urrutia (hiện đang lưu vong ở Tây Ban Nha). Phương án này được phương Tây ủng hộ, tuy nhiên khả năng để những lãnh đạo phe đối lập này trở lại chính trường để đoàn kết các lực lượng và được quân đội chấp nhận là một thách thức lớn. Kịch bản thứ ba, kháng cự vũ trang, đảo chính quân sự hoặc nội chiến đa chiều: lực lượng trung thành với chế độ cũ, các dân quân (colectivos), tội phạm có tổ chức và các nhóm nổi dậy có thể tiến hành kháng chiến kéo dài, đẩy đất nước vào hỗn loạn. Kịch bản cuối cùng là tiếp tục quyền lực dưới sự dàn xếp nội bộ. Theo đó, Phó Tổng thống Delcy Rodríguez, về mặt hiến pháp, có thể lên nắm quyền, nhưng khó mang lại sự thay đổi căn bản và có thể bị các thế lực trong đảng Chavista chi phối [Nguyễn Kế Thuỳ Linh, 2026].

Về kinh tế và năng lượng, tham vọng kiểm soát dầu mỏ của Mỹ gặp phải thách thức thực tế từ cơ sở hạ tầng xuống cấp nghiêm trọng, thiếu vốn đầu tư và nhân lực kỹ thuật. Việc đưa dầu Venezuela giá rẻ trở lại thị trường có thể làm giảm giá dầu toàn cầu, gây áp lực lên OPEC+, ảnh hưởng đến các nhà sản xuất khác như Canada, Mexico, và làm tổn hại chính ngành dầu khí Mỹ. Về dài hạn, nó có thể làm xáo trộn cấu trúc thị trường năng lượng thế giới.

Nhìn chung, cuộc can thiệp quân sự của Mỹ vào Venezuela đã để lại những hậu quả nặng nề cho người dân Venezuela và tạo ra một vết nứt sâu trong trật tự quốc tế. Sự kiện này là một bài học cho các quốc gia vừa và nhỏ về tầm quan trọng của sự ổn định nội bộ, phát triển bền vững và việc kiên trì bảo vệ các nguyên tắc cơ bản của quan hệ quốc tế./.

Tài liệu tham khảo:

Center for Preventinve Action (2026). U.S. Confrontation with Venezuela. Council on Foreign Relations. URL:https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/instability-venezuela

Christou W. & Hall R. (2026). Why has the US captured Venezuela’s president and what happens next?. The Guardian. URL: https://www.theguardian.com/world/2026/jan/03/why-trump-us-attacked-caracas-captured-venezuela-president-nicolas-maduro

Cooper et al. (2025). Trump Directs Military to Target Foreign Drug Cartels. The New York Times. URL: https://www.nytimes.com/2025/08/08/us/trump-military-drug-cartels.html

Duy Tiến (2026). Cuộc tấn công của Mỹ vào Venezuela và những hệ luỵ đáng quan ngại. URL:https://cand.com.vn/binh-luan-quoc-te/cuoc-tan-cong-cua-my-vao-venezuela-va-nhung-he-luy-dang-quan-ngai-i793095/

IMF (2026). Inflation rate, average consumer prices. International Monetary Fund. URL:https://www.imf.org/external/datamapper/PCPIPCH@WEO/VEN

Mathiasen K. & Martinez N. (2026). Barreling Blindly Ahead: The Seizure of Venezuela’s Oil. Center for Global Development. URL: https://www.cgdev.org/blog/barreling-blindly-ahead-seizure-venezuelas-oil

Nguyễn Kế Thuỳ Linh (2026). Mỹ tấn công quân sự Venezuela: nguồn gốc xung đột và triển vọng. Nghiên cứu quốc tế. URL:https://nghiencuuquocte.org/2026/01/04/my-tan-cong-quan-su-venezuela-nguon-goc-xung-dot-va-trien-vong/

Weller M. (2026). The US capture of President Nicolás Maduro – and attacks on Venezuela – have no justification in international law. Chatham House. URL:https://www.chathamhouse.org/2026/01/us-capture-president-nicolas-maduro-and-attacks-venezuela-have-no-justification

Краев О. (2026). Операция в Венесуэле как прецедент. Россия в глобальной политике. URL:https://globalaffairs.ru/articles/operacziya-v-venesuele-kraev/